geschiedenis
Korte geschiedenis van de Heemraadssingel
De Heemraadssingel is in gedeelten aangelegd. Het eerste huis werd gebouwd in 1893, het laatste in 1926. De bouw duurde meer dan 30 jaar. In deze periode wordt er in de gemeenteraad vele malen gediscussieerd over de welstandsaspecten. Hoe breed moet de singel zijn? Moet er ook nog een plein langs de singel? Mag er op dit plein wel een rioolgemaal komen? Moeten er fraaie bruggen over de singel worden aangelegd? Ook toen al was in deze discussies een belangrijk argument dat welgestelde inwoners voor Rotterdam behouden moesten blijven.
De singel voor de tweede wereldoorlog
Spionnen aan de Heemraadssingel
De Heemraadssingel kent een bewogen geschiedenis. een voorbeeld: tijdens de Eerste Wereldoorlog woonde er twee belangrijke spionnen. De Nederlander Van 't Sant en de Engelsman Tinsley. Zij werkten respectievelijk voor de Engelse inlichtingendienst MI-6 en de Nederlandse inlichtingendienst GS III. Ze wisselen informatie uit over troepensterkte en geheime operaties van Duitsland. Tinsley biedt Van 't Sant grote bedragen voor contra-spionage tegen Duitsland. Van 't Sant zal later bekendheid krijgen als de vertrouwenspersoon van Koningin Wilhelmina tijdens haar verblijf in Londen gedurende de jaren 40-45.
Veel voorkomende andere beroepen
Tot aan de Tweede Wereldoorlog zijn veelvoorkomende beroepen onder de bewoners: fabrikant, koopman, cargadoor (scheepsbevrachter), im- en exporteur, procuratiehouder, commissionair en makelaar. Op de singel woonden veel directeuren van bedrijven waarvan de naam ook nu nog een bekende klank heeft, zoals Coebergh, De Rotterdamsche Lloyd, Vroom en Dreesman, Wilton, RDM, Jungerhans, Nijgh & van Ditmar, Jamin, Siebel, Van den Bergh's Fabrieken, Van Nelle en de Holland America Lijn. Deze welgestelde bewoners hadden vaak meerdere inwonende dienstbodes in dienst. De beroepen van de bewoners van boven- en benedenhuizen zijn minder prestigieus: kantoorbediende, kapitein, kruidenier, schilder, timmerman.
De singel tijdens de tweede wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden de nodige panden aan de Heemraadssingel gevorderd door de bezetter. De singel kent dan vestigingen van de Wehrmacht, de Kriegsmarine, de Sicherheidsdienst (SD), het Wirtschafts Kommando, de NSDAP, de Hitlerjugend en de NSB. Voor een vijfhonderdtal verzetsmensen vormt het verblijf in het SD- gebouw aan de Heemraadssingel 226 de eerste stap op weg naar hun executie. Op 29 november 1944 wordt op verzoek van het verzet een luchtaanval uitgevoerd op dit SD-kantoor. Het pand wordt helaas niet getroffen, al raakt het door de luchtdruk beschadigd. De gemeentepolitie registreert 45 doden en 13 zwaar gewonden op straat en in vernielde woningen in de omgeving. Er kunnen 11 verzetsmensen uit het gebouw ontsnappen. Op 21 december 1944 doen 75 verzetsleden een poging om de archieven van de SD in het pand Heemraadssingel 219 te vernietigen en gevangenen te bevrijden. Deze actie mislukt. Wanneer de Canadezen op 8 mei 1945 de stad intrekken, richten zij op de Heemraadssingel een kampement in. Vanaf de jaren dertig verlieten de meer welgestelde bewoners de singel om zich buiten Rotterdam te vestigen. Tijdens de oorlog dragen de veelvuldige Engelse bombardementen op Rotterdam en de jodenvervolging bij aan het verdere vertrek van bewoners.
De singel na de tweede wereldoorlog
Na de oorlog zet deze ontwikkeling zich verder door. De vernietiging van het centrum zorgt voor een groot tekort aan bedrijfshuisvesting en de gemeente reserveert een deel van de panden voor bedrijven en instellingen. De eerste twintig jaar na de oorlog is er een opvallende concentratie van bejaardentehuizen aan de Heemraadssingel, die zijn gelijke in Rotterdam niet kent (maar liefst 17 panden!). In deze overwegend particuliere tehuizen slapen de bejaarden op slaapzalen. Daarnaast vestigen zich een groot aantal maatschappelijke instellingen aan de singel, in de regel van kerkelijke signatuur.
De wijken Middelland en het Nieuwe Westen, voor de oorlog nog keurige wijken, raken in de jaren zestig verpauperd. Veel oorspronkelijke bewoners trekken naar nieuwe wijken, migranten vestigen zich in dit gebied, huisjesmelkers zijn actief, huizen verkrotten en het toenemend aantal horecavestigingen geeft overlast. Ook op de Heemraadssingel vestigt zich steeds meer horeca. In de jaren zestig zijn er steeds 6 tot 8 hotels aan de singel gevestigd en ook is er een illegaal gokhuis.
Oprichting van werkgroep heemraad tegen verloedering
Rond 1973 is het prostitutieprobleem in Rotterdam-West groot, met name rond de Binnenweg, maar ook aan de Heemraadssingel en -plein, waar een handvol bordelen is gevestigd. In reactie hierop wordt de Werkgroep Heemraad opgericht. Deze werkgroep vertegenwoordigt vooral eigenaar-bewoners aan en rond de Heemraadssingel. De werkgroep voert actie tegen overlastgevende panden. In de daarop volgende jaren ontstaan tegenstellingen met de gesubsidieerde bewonersorganisatie Aktiegroep Middelland. Deze organisatie meent dat de belangen van eigenaar-bewoners en winkeliers het moeten afleggen tegen de belangen van de (minder draagkrachtige) huurders die zij zelf zegt te vertegenwoordigen. Een soort verlate klassenstrijd! Deze tegenstellingen spelen ondermeer een rol bij het nieuwe bestemmingsplan dat voor het Heemraadssingelgebied wordt gemaakt. Hierbij verandert het statige kijkgroen van de singel in speelplekken en trapveldjes. Veel bewoners zien de komst van dit 'Heemraadspark', waarbij in 1986 veel bomen worden gekapt, met lede ogen aan.
In 1984 wordt de G.J. de Jonghweg aangewezen tot gedoogzone voor heroïneprostitutie. De tippelprostitutie waaiert steeds meer uit naar de Heemraadssingel en zorgt voor de komst van verschillende drugspanden. De Heemraadssingel bevindt zich duidelijk in een neergaande spiraal.
Ontwikkeling tot aantrekkelijk woongebied
De Stichting Boulevard, die in 1994 is opgericht om woon- en werkklimaat aan de Mathenesserlaan te verbeteren, breidt haar werkterrein in 1995 uit met de Heemraadssingel en het Heemraadsplein. De stichting geeft een Witboek uit, houdt een enquete naar de veiligheid van bewoners, organiseert een openbaar debat en onderneemt diverse andere activiteiten om druk uit te oefenen op de overheid. Deze en andere protesten leiden ertoe dat de gedoogzone wordt verplaatst. Vanaf dit moment zit de Heemraadssingel weer in de lift.
In 2000 wordt het Heemraadsplein heringericht. Hieraan zijn jaren van discussie voorafgegaan. Het ontwerp dat uiteindelijk wordt uitgevoerd, heeft niet de instemming van bewonersorganisaties als Boulevard, omdat dit de ontmoetingsfunctie van het plein onvoldoende versterkt.
De meest in het oog springende ontwikkeling van dit moment is het feit dat steeds meer bedrijfspanden worden omgezet in appartementen. Hieruit blijkt dat de Heemraadssingel steeds meer in trek is. De singel krijgt weer de functie waarvoor ze honderd jaar geleden is aangelegd: een aantrekkelijke woonstraat om mensen vast te houden voor Rotterdam.
Meer informatie kunt u vinden op www.heemraadssingel.nl
Hans Flier